De Donkerslootse twisten
(1)
(440 jaar gesteggel en gekrakeel)
Deel 5
(De Leidse Donkerslootkaart)
Klik hier voor deel I: De wereld van de
kaart
Klik hier voor deel II: De reconstructie
van een verloren landschap
Klik hier voor deel III:
De eerste ontginningen
Klik hier voor deel IIII: De
ondergang van Donkersloot
Henk van de Graaf
De objecten op de Leidse kaart
Naast het feit dat de topografie van de
Leidse kaart sterk afwijkt van de
werkelijkheid zijn ook veel objecten op
deze kaart fantasievoorstellingen. Voor
kerken en huizen zijn steeds ongeveer
dezelfde afbeeldingen gebruikt.
Dordrecht ligt in de linker bovenhoek en
is in het water getekend. Eronder, zeer
schetsmatig weergegeven de kerk van
Papendrecht met langs de dijk
verschillende huizen. In het buitendijks
gelegen polder Nieuwland (licht groen)
is een griendje weergegeven (bomen) en
het scheidingshek tussen de heerlijkheid
Papendrecht en Alblasserdam. Vreemd
genoeg is het markante object het
Noordhoeksewiel niet weergegeven.
![](../images/COLLBN%20051-26-001_klein2.jpg) |
Afb. 2 De Leidse
Donkerslootkaart. Universiteit
Leiden, COLLBN Port 051-26-001 |
De enige molen op de kaart is die van de
Vinkenpolder. Deze polder had al vóór
1514 windbemaling die uitwaterde in het
riviertje de Alblas. Mogelijk heeft ze
op de plaats gestaan van de zeer oude,
achtkantige houten molen die
uiteindelijk in 1944 verloren ging door
brand
(1).
Bij de molen staat een opvallende tekst
“Vinke polder binnen dycxs daer by den
ged.en [gedaagden?] veel [feest] off
gemaect wert off dat de polder
was In questie”.
Er was blijkbaar discussie om welk
gebied het nu ging. Deze tekst komt ook
terug in het verbaal van 1545 waardoor
we een direct link hebben tussen de twee
bronnen.
Onder de molen vinden we Hof Souburg (afb.
7). Ook dit is een fantasievoorstelling.
Wanneer het kasteel verloren is gegaan
is niet zeker maar opgravingen spreken
over een vierkante toren en niet een
ronde zoals op de kaart is aangegeven.
![](../images/COLLBN%20051-26-001_souburg_klein.jpg) |
Afb. 7 Fantasievoorstelling van
Hof Souburg met de ronde toren. |
Een aanwijzing voor een datering van de
Leidse kaart is de tekst die bij Souburg
staat. Helaas is een deel van de tekst
moeilijk leesbaar maar waarschijnlijk
staat er ‘Soburgh es thuys daer [Outhu]esden
[woent]’. Het geslacht Outheusden neemt
in 1533 de heerlijkheid over van Juliane
Beuckelaer, dochter van de ambachtsheer
van Alblasserdam Thomas Beuckelaer
Symonsz. De Outheusdens zouden de
heerlijkheid tot 1563 in bezit houden.
Als we er vanuit gaan dat Godschalck van
Outheusden Janz. na de overdracht
residentie heeft genomen in Hof Souburg
is dat een tweede aanwijzing dat de
kaart rond 1545 is gemaakt.
![](../images/COLLBN%20051-26-001_cappel_klein.jpg) |
Afb. 8 ‘de cappel’ gesitueerd
direct naast het ‘rijs wael’.
Er zijn inmiddels aanwijzingen
dat er inderdaad een kapel heeft
gestaan. |
Langs Souburg loopt het riviertje de
Alblas richting de uitwateringssluis van
Alblasserdam.
Halverwege vinden we de kerk van
Alblasserdam die dateert uit ongeveer
1475. Rechts naast de sluis staat ‘de
cappel’ getekend, aan het water van de
Merwede (afb. 8). Er zijn aanwijzingen
dat hier inderdaad een kapel heeft
gestaan. Waarom deze zo groot is
afgebeeld blijft onduidelijk. Naast
de kapel begint, sterk uitvergroot, de Rys wael; het huidige Rijzenwiel.
Eronder staat een tekst die een
aanwijzing geeft over de opdrachtgevers
van de kaart.
“de avelingen toebehorende
damboschtsheeren In questie daer
de kueren up geleyt syn, Die
blyven leggen [tot] maecken
Sdycks als[o] men geen aarde by storm ende
onweder_vande polder gecregen en mach;
In minderinge van thien bonnen Int
kavelbouck overgeleyt int proces gement[ion]eert”
Deze avelingen onder het Rijzenwiel zijn
dus aangewezen door de ambachtsheren van
alblasserwaardse dorpen om, als ze ‘by
storm ende onweder’ niet bij de
polder Donkersloot kunnen komen om aarde
te halen ter versterking van de dijken
ze het uit deze avelingen mogen halen.
Een opvallend detail is het huisje dat
buitendijks aan het Rijzenwiel is
geplaatst. Als we er vanuit gaan dat de
kaartmaker dit juist heeft weergegeven
kunnen we stellen dat het Rijzenwiel
ontstaan is vóór 1545.
Een ander opvallend detail is dat het
land onder het Rijzenwiel donkerder is
geschilderd dan de rest van de kaart.
Het lijkt erop dat dit niet alleen door
(vieze) vingerwijzingen op de kaart
donkerder is geworden, maar mogelijk ook
grensscheidingen (Blokweer) probeert
weer te geven. Een andere mogelijkheid
is dat de schilder hier wijzigingen
heeft aangebracht.
![](../images/COLLBN%20051-26-001_huizen_klein.jpg) |
Afb. 9 De twee huizen met namen
van de bewoners Jan Meeuss en
Pieter Spruyts. |
Verder de dijk volgend komen we een
bijzonderheid tegen. De twee huizen die
voor de drie bomen (die de grens
markeren tussen Alblasserdam en
Lekkerklant) staan hebben de namen van
de eigenaren meegekregen (afb. 9). Het
gaat om Jan Meeuss huis en Pieter
Spruyts huis. Deze namen komen voor in
het verbaal van 15 oktober 1545 horende
bij het proces van 1545 - 1549. Hoewel
huizen lange tijd door dezelfde personen
bewoont kunnen worden ondersteunt het de
datering van de kaart.
De exacte aangegeven locatie van beide
huizen blijkt een belangrijk gegeven als
we nogmaals naar het proces en het
verbaal uit 1545 - 49 kijken. Hier wordt
gesteggeld over de grensscheiding tussen
Alblasserdam en Lekkerlant (het huidige
Nieuw-Lekkerland). De grensscheiding bij
de Leidse kaart ligt in het verlengde
van Jan Meeuwss huis. Op de Gorkumse
kaart (die van de dijkheemraden dus) is
de grensscheiding veel westelijker
aangegeven namelijk, langs de sloot
vanaf de Blokweerse molen naar de dijk,
ongeveer ter hoogte van het huidige
Oosteromse wiel en de plaats waar nu de
Blokweerse scheikade / molenkade loopt.
De verwarring over waar nu precies de
grensscheiding loopt is bij de hoge
heren dus ook aanwezig.
Dit is niet zo vreemd want als je ook nu
nog naar deze grensscheiding tussen
Alblasserdam en Nieuw-Lekkerland kijkt
zie je dat de grens bij dit gedeelte
niet langs de dijk loopt maar
landinwaarts ergens vanaf de Blokkerse
Scheikade / Molenkade door een stukje
overwaard tot aan het huidige theater
Biggelmee, net om de hoek bij Hotel
Kinderdijk.
![](../images/COLLBN%20051-26-001_donkersloot_klein.jpg) |
Afb. 10 De ‘polder in questie’
Donckersloot laat ‘Dat oude diep
vander merwede’
bijna helemaal dichtslibben. |
En dan de ‘polder in questie’;
Donkersloot. Gelegen tussen het sterk
uitvergroot getekende Rijzenwiel en de
kerk van Ridderkerk. Erboven (in het
water) staat geschreven; “Dat oude Diep
vander merwede ende es tgescheyt
tusschen alblasserdam [sic] ende
ryderkerck (afb. 10)”.
In de polder zelf staat de tekst;
“Den groten polder van donckersloot
genompt vinckelant In questie gelegen
onder de Jurisdictie van alblasserdam
daer de impetrant Jaerlicxs
aertgelt off ontfanct, ende de
vogelrie up heeft ende de
visscherye rontsomme”
Onder de polder, in het water de tekst
“de nyeuwe merwede”.
Het mag duidelijk zijn dat de belangen
van de ambachtsheer van Alblasserdam
hier verdedigd worden. Opvallend is de
tekst ‘donckersloot genompt vinckelant’.
Mogelijk werd destijds het land van de
ambachtsheer tezamen ‘Vinckelant’
genoemd.
Aan de linkerkant van de kaart tenslotte
het dorp Ysselmonde en langs de rivier
de Lek, Crimpen, het huidige Krimpen
a/d Lek.
De voorlopige conclusie kan op basis van
de teksten in de kaarten en het verbaal
uit 1545 luiden dat de dijkheemraden
voor het proces voor het Hof van Holland
een kaart hebben laten maken ter
ondersteuning van het pleidooi een
weideverbod uit te vaardigen op de
‘polder in questie’ en zeggenschap wilde
hebben over het recht op aardhaling in
polder Donkersloot.
Dit is de Gorkumse Donkerslootkaart uit
het dijkheemraadarchief, nu in het
regionaal archief Gorkum.
De ambachtsheer van Alblasserdam
(Godschalk van Outheusden) heeft
vervolgens een kaart laten maken waarop
hij zijn aanspraken als ambachtsheer
zichtbaar maakt zijn en hij aangeeft
waar, wanneer en door wie er aardhaling
mag plaatsvindt en waar de keuren op
liggen. Dit is de Leidse
Donkerslootkaart uit het archief van de
universiteit van Leiden.
Einde deel V
Volgende keer; deel VI, Het raadsel van
de kappel.
|